ཉེ་ཆར་གྱི་ཞིབ་འཇུག་རྩོམ་ཡིག
ཧི་མཱ་ལ་ཡའི་གཡས་གཡོན་དུ་ཡོ་ག་རྣལ་འབྱོར་གྱི་རིག་གཞུང་དར་ཚུལ་ལ་དཔྱད་པ།
སཾ་སྐྲྀ་ཏའི་སྐད་དུ་ཡོ་ག་དང་བོད་སྐད་དུ་རྣལ་འབྱོར་ཞེས་པའི་རིག་གཞུང་དེ་ཉིད་མན་ངག་ཉམས་ལེན་གྱི་སྐབས་སུ་རྩ་རླུང་འཁྲུལ་འཁོར་ཞེས་སུ་འབོད་ཅིང་། ལུས་རླུང་སེམས་གསུམ་སྦྱོང་ཐབས་ཀྱི་རིག་གཞུང་མ་ལག་ཆ་ཚང་བ་ཞིག་རི་བོ་ཧི་མཱ་ལ་ཡའི་ཕར་ཚུར་དུ་ཐོག་མར་ཇི་ལྟར་དར་བ་དང་། དེ་ནས་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་དགོས་མཁོ་དང་དུས་རབས་ཀྱི་འགྲོས་དང་འགྲོགས་ནས་
སྲོལ་རྒྱུན་གཉེན་སྲོལ་ལས་ལྷ་འགྲོལ་དང་ལྷ་འདོགས་ཞེས་པའི་ཆོ་ག་གཉིས་ལ་དཔྱད་པ།
ད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གཉེན་སྲོལ་ཁྲོད་དུ་ལྷ་འགྲོལ་དང་ལྷ་འདོགས་ཞེས་པའི་ཆོ་ག་གཉིས་སྤེལ་རྒྱུ་ཡོད་དེ། ལྷ་འགྲོལ་ཞེས་པ་ནི་མག་གསར་དང་བག་གསར་ཉིད་ཕ་ཁྱིམ་གྱི་ཕུགས་ལྷ་དང་སྲུང་མ་སོགས་ལྷ་སྲུང་ཡོད་དོ་ཅོག་དང་འབྲེལ་ཐག་གཅོད་པའི་ཆོ་ག་ལ་སྨྲ་བ་དང་། ལྷ་འདོགས་ཞེས་པ་ནི་གནས་ཁྱིམ་གྱི་ཕུགས་ལྷ་དང་སྲུང་མ་སོགས་ལ་
ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་བདག་མེད་ཀྱི་ལྟ་བ་དང་བདག་འགོག་པའི་རིགས་པར་དོགས་གཞི་བསླངས་བ།
རྒྱལ་བ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་ཕུང་བརྒྱ་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་དོན་གནད་གཅིག་ཏུ་དྲིལ་ན་བླང་དོར་གྱི་བསླབ་བྱ་གཉིས་སུ་འདུ་ཞིང་འཁོར་འདས་གཉིས་སུ་ཡང་བསྡུ་ཆོག དེས་ན། རྒྱལ་བའི་གསུང་རབ་དག་གི་བརྗོད་བྱའི་དོན་ཡོད་དོ་ཅོག་སྔོན་མཁས་པ་གཞན་དང་ཆོས་ལུགས་གཞན་གྱིས་གླེང་མ་མྱོང་བའི་བཤད་པ་གསར་བ་ཤ་སྟག་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེའང་མ་རེད།
གློ་བོའི་བྲག་ཕུག་དང་རྡོ་བརྐོས་ཀྱི་སྐོར་གླེང་བ།
གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་རིག་པ་ནི་སྤྱིར་འཛམ་གླིང་ཡོངས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་། བྱེ་བྲག་ཏུ་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཕན་ནུས་ཆེན་པོ་བྱུང་བ་བཞིན། བོད་དང་ས་འབྲེལ་ཧི་མཱ་ལ་ཡའི་རི་བརྒྱུད་དུའང་ཕྱི་རྒྱལ་བའི་མཁས་དབང་མང་པོས་གནའ་རྫས་མང་པོ་སྔོག་འདོན་བྱེད་སྐབས་གློ་བོའི་ཡུལ་དུ་གནའ་ཤུལ་སྔོག་འདོན་བྱས་པ་དང་གསར་རྙེད་གང་མང་བྱུང་ཡོད་ཅིང་།
དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ནི་རལ་བ་མེད་པའི་སྔགས་པ་ཞིག་ཡིན་ནམ།
དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ནི་དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པའི་ནང་དུ་བྱོན་པའི་སྐྱེས་བུ་དག་ལས་དམིགས་བསལ་གྱི་གླེང་གཞི་ཅན་གྱི་མི་སྣ་ཞིག་ཡིན་ལ། ཁོང་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དཀྱེལ་ཆེ་ཞིང་། ཐོས་པའི་མཐའ་རྒྱ་ཆོད་པ། རྙིང་མ་པ་ཡིན་ལ་དགེ་ལུགས་པ་ཡིན་པ། གྲྭ་བ་ཡིན་ལ་མི་སྐྱའང་ཡིན་པ། སྤྲུལ་སྐུ་ཡིན་ལ་ཚུལ་འཆལ་ཡང་ཡིན་པ། གསང་མྱུལ་བ་ཡིན་ལ་རིགས་ཞེན་པའང་ཡིན་
བོད་དུ་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྒྲ་མདོ་ཐོག་མར་འགྱུར་ཚུལ་ལ་དཔྱད་པ།
དེ་ཡང་སྟག་ཚང་ལོ་ཙཱ་བ་ཤེས་རབ་རིན་ཆེན་(༡༤༠༥-༡༤༧༧)གྱི་རིག་གནས་ཀུན་ཤེས་ལས། ཐ་སྙད་རིག་པའི་གནས་ལྔར་གྲགས་པ་རྣམས། །ཆོས་རྗེ་ས་པཎ་ཡན་ལ་མ་དར་ཞིང། །ཐར་ལོ་ཡན་ལ་སྒྲ་མདོ་འགྱུར་བ་མེད། །[1]ཅེས་གསུངས་པ་འདི་ཉིད་བོད་དུ་ཐ་སྙད་རིག་གནས་དར་ཚུལ་འཆད་སྐབས་ཡོངས་ཁྱབ་ཏུ་འདྲེན་རྒྱུའི་ལུང་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་ཆགས་ཡོད་མོད།
རྟེན་འབྲེལ་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ས་མཚུངས་སྐོར་ལ་དཔྱད་པ།
སྤྱིར་རྟེན་འབྲེལ་གྱི་རྣམ་བཞག་འདི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོ་དང་འཕགས་པ་ས་ལུ་ལྗང་བའི་མདོ་སོགས་སུ་ཇི་ལྟར་བྱུང་བ་བཞིན་དགོངས་འགྲེལ་གྱི་བསྟན་བཅོས་གྲགས་པ་ཅན་མངོན་པ་གོང་འོག་གཉིས་ཀྱིས་ཞིབ་ཏུ་བཀྲལ་ཅིང་། དུས་ཕྱིས་སུ་རང་ཅག་གངས་ཅན་པའི་མཁས་པ་ཚོས་མཛད་པའི་མངོན་པ་གོང་འོག་དང་མངོན་རྟོགས་རྒྱན་གྱི་དགོངས་འགྲེལ་དག
རྩ་འགྲེལ་འཇུག་པ་གཅིག་གིས་བརྩམས་མིན་ལ་ཐོག་མར་དཔྱད་པ།
བོད་གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་རྒྱལ་བསྟན་རིན་པོ་ཆེ་དར་ཞིང་རྒྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྒྱུན་ལ་བརྟག་ཚེ། ཤིན་ཏུ་རིང་མོ་རིང་མོ་ཞིག་མིན་ལ་ཧ་ཅང་ཐུང་བའི་དུས་ཚོད་ཅིག་ཀྱང་མིན་པར་གང་འཚམས་ཀྱིས་རིང་ཐུང་ཆ་སྙོམས་ལ། དར་རྒུད་ཀྱི་ཁུགས་སོ་རེ་གཉིས་ཀྱང་བརྒྱུད་མྱོང་བ་ཞིག་རེད།
རོམ་ཟོམ་གསུང་རྩོམ་ནང་གི་རྟགས་ཀྱི་རྣམ་གཞག་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྐོར་གླེང་བ།
དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་ནང་དུ་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རོང་ཟོམ་ཆོས་ཀྱི་བཟང་པོས། ཚད་མ་རིག་པ་ལས་གཏན་ཚིགས་རིག་པ་དང་འབྲེལ་བའི་བསམ་བློ་སྟེ། ཁོང་གིས་དེ་བྱུང་གི་འབྲེལ་བ་ལ་རང་བཞིན་གྱི་འབྲེལ་བས་ཁྱབ་པར་འདོད་ཚུལ་དང་། དེ་སྒྲུབ་ཀྱི་རྟགས་ཡང་དག་ཡིན་ན་དེ་སྒྲུབ་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱི་རྟགས་ཡང་དག་ཡིན་པས་ཁྱབ་པར་འདོད་ཚུལ་དང་།
ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥ ལོར་ལྷ་སར་འབྱོར་བའི་ཧྥ་རན་སིའི་མི་ཐོག་མ་དང་ཁོང་གི་གསུང་རྩོམ་དུ་འཁོད་པའི་བོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་སྐོར་གླེང་བ།
རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་དུ། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་ནང་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་འབྱོར་བའི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་མཁན་ཨེ་བ་ཝེ་སི་ཊི ཝེ་རྗི་སི ཨོལ་ཁུའི་(Évariste Régis Huc 1813-1860)སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་མདོར་བསྡུས་ཤིག་བྲིས་ཏེ། ཁོང་གིས་གསུང་རྩོམ་གང་དང་གང་མཛད་ཡོད་པ་དང་། གསུང་རྩོམ་དེ་དག་ལས་བོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་འཁོད་པའི་གསུང་རྩོམ་གང་ཡིན་མིན།
ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དང་འབྲེལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཅུང་ཟད་གླེང་བ།
རྩོམ་འདིར་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་གྱི་མིང་ཐོགས་ཚུལ་ནས་འགོ་བརྩམས་ཏེ། ཡུལ་དེར་བྱུང་བའི་བཀའ་བསྡུ་བཞི་པ་དང་དགྲ་བཅོམ་ཉི་མ་གུང་པའི་གཏམ་རྒྱུད། དེ་བཞིན་བོད་པ་ཁ་ཆེ་སོགས་ཀྱི་སྐོར་ལ། སིངྒ་ལའི་ལོ་རྒྱུས་མ་ཧ་ཝསཾ་དང་ཐང་ཟན་ཙང་གི་ལམ་ཡིག དགེ་ཆོས་ཀྱི་གསུང་རྩོམ་ཁག ཨཧྥ་གྷན་ཁུལ་ནས་ཐོན་པའི་བརྩམས་ཆོས།
དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན། «གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་»བཅས་ཀྱི་འབྲེལ་བའི་སྐོར་གླེང་བ།
ད་ཐེངས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་འབྲེལ་བ་ཇི་ལྟར་བྱུང་བ་དང་། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་ཕྱག་ལས་ག་རེ་གནང་ཡོད་མེད། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་བཀོད་པའི་དགེ་ཆོས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་གང་དང་གང་ཡིན་མིན།
ཧི་མ་ལ་ཡའི་ས་གནས་ཁག་གསུམ་གྱི་ཐང་སྟོང་བུ་ཆེན་ནམ་བླ་མ་མ་ཎི་བའི་ད་ལྟའི་གནས་བབ་གླེང་བ།
བོད་སྐད་སྨྲ་ཞིང་བོད་ཡིག་སྤྱོད་བཞིན་པའི་ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་རྒྱུད་ཀྱི་ས་ཁུལ་ཁག་མ་འདྲ་བ་གསུམ་གྱི་ནང་། ཐང་སྟོང་བུ་ཆེན་ནམ་བླ་མ་མ་ཎི་བའི་ཆོས་ཚུལ་དར་སྟངས་དང་། དེ་དག་གི་རྒྱུད་ཁོངས། འཆད་བྱའི་རྣམ་ཐར། ཐང་སྟོང་བུ་ཆེན་བླ་མ་མ་ཎི་བའི་ཕན་ནུས་དང་། ད་ལྟ་ཧི་མ་ལ་ཡའི་ས་ཁུལ་དེ་གསུམ་གྱི་
མཆན་བུ་གསར་ཤོས།
ཁྱམ་པོ་བ། on ལི་ཡུལ་ངོས་འཛིན་ཚུལ་ལ་དཔྱད་པ།
ཆོས་དབྱིངས་རྡོ་རྗེ་བླ་མ། on ཧི་མ་ལ་ཡའི་ས་གནས་ཁག་གསུམ་གྱི་ཐང་སྟོང་བུ་ཆེན་ནམ་བླ་མ་མ་ཎི་བའི་ད་ལྟའི་གནས་བབ་གླེང་བ།
བཛྲ་རཏྣ། on ཧི་མ་ལ་ཡའི་ས་གནས་ཁག་གསུམ་གྱི་ཐང་སྟོང་བུ་ཆེན་ནམ་བླ་མ་མ་ཎི་བའི་ད་ལྟའི་གནས་བབ་གླེང་བ།
འཆི་མེད་རྡོ་རྗེ། on ཧི་མ་ལ་ཡའི་ས་གནས་ཁག་གསུམ་གྱི་ཐང་སྟོང་བུ་ཆེན་ནམ་བླ་མ་མ་ཎི་བའི་ད་ལྟའི་གནས་བབ་གླེང་བ།
འོད་ཟེར་སྐྱིད། on གསར་དུ་རྙེད་པའི་མཁའ་འགྲོ་མ་འོད་ལྡན་བཟང་མོའི་བཀའ་ཤོག་ལ་ཐོག་མར་དཔྱད་པ།
འབྲོག་རུ་ཆོས་དར། on གསར་དུ་རྙེད་པའི་མཁའ་འགྲོ་མ་འོད་ལྡན་བཟང་མོའི་བཀའ་ཤོག་ལ་ཐོག་མར་དཔྱད་པ།
དགའ་དགའ། on «བོད་ཀྱི་གཅེས་ཕྲུག་»གླེང་བ།
པཱ་ར་མི་ཏ། on «བོད་ཀྱི་གཅེས་ཕྲུག་»གླེང་བ།